Travma sonrası stres: geçmişteki bir olay geçmişte kalmadığında

Bir kaza, saldırı, doğal afet, ani bir kayıp ya da korkutucu bir tıbbi süreç, olayın kendisinden daha uzun süren bir iz bırakabilir. Sonraki gün ve haftalarda kâbuslar, irkilmeler ve canlı anılar sık görülür; bunlar zihnin yaşananı işleme biçiminin bir parçasıdır.

Pek çok kişide bu tepkiler zamanla ve destekle azalır. Azalmadığında ve olay hâlâ şu an yaşanıyormuş gibi hissettirdiğinde travma sonrası stres bozukluğu söz konusu olabilir.

Sık görülen belirtiler

İstem dışı anılar, yeniden yaşantılama (flashback) ve kâbuslar olayı davetsizce geri getirir. Kişi olayla bağlantılı yerlerden, konuşmalardan ya da hatırlatıcılardan kaçınabilir ve sürekli tetikte hissedebilir: kolay irkilmek, kötü uyumak, odaklanmakta zorlanmak.

Duygu durumda ve bakış açısında değişiklikler de sık görülür: suçluluk, utanç, öfke, başkalarından kopuk hissetmek ya da eskiden önemli olan şeylere ilginin azalması.

Anı neden bu kadar canlı kalır?

Bunaltıcı bir olay sırasında zihin hayatta kalmaya odaklanır ve anı parçalı, yoğun duygu yüklü bir biçimde kaydedilir. Sonrasında küçük hatırlatıcılar, kişi güvende olsa bile ilk olaydaki alarm tepkisini yeniden tetikleyebilir.

Kaçınma anlaşılır bir tepkidir, ancak anının işlenmesini de engeller. Zamanla dünya, gerçekte olduğundan daha dar ve daha tehlikeli hissettirmeye başlayabilir.

Psikoterapi nasıl yardımcı olur?

Travma odaklı çalışma güvenlik ve stabilizasyonla başlar: tepkileri anlamak, bedeni sakinleştirmenin yollarını öğrenmek ve iyileşmeyi destekleyen bir düzen kurmak. Anının kendisine ancak bundan sonra ve kişinin baş edebileceği bir hızda yaklaşılır.

EMDR, travmatik anıların yeniden işlenmesinde kullanılan yapılandırılmış ve kanıta dayalı bir yaklaşımdır; klinik değerlendirme doğrultusunda uygun görülen durumlarda uygulanır. Bilişsel Davranışçı Terapi temelli çalışmalar ise olayın kazandığı anlamlara — dünyanın asla güvenli olmadığı ya da suçun kişide olduğu gibi — bakar ve kaçınmayı kademeli olarak azaltır. Amaç unutmak değil, anının bugün üzerindeki gücünü yitirmesidir.

Ne zaman destek almalı?

Belirtiler bir aydan uzun sürüyorsa, iyileşmek yerine kötüleşiyorsa ya da işi, ilişkileri veya uykuyu etkiliyorsa bir değerlendirme yaptırmak yerinde olur. Destek, yakınına yardım etmeye çalışan aile üyeleri için de faydalıdır.

Belirtilerin ağır olduğu durumlarda psikoterapi, psikiyatrik değerlendirmeyle birlikte yürütülebilir.